مقيد است نه حق مطلق ، و آغاز سفر دوم حق مقيد است ؛ و انجام آن حق مطلق « 1 » ؛ كه در اين حال سفر دوم به پايان مىرسد . از اين جهت ، وصول به خداى مطلق با سفر ثانى حاصل مىشود ، نه با سفر اول . و اما سرّ آن كه سفر سوم و چهارم هم جزء اسرار نماز آمده ، و از حديث مزبور استظهار شد ، براى آن است كه در دو سفر اخير جنبهء حقىِ خلق ، كه همان تعين‌هاى خدايى است ، ملحوظ است ، نه صرف جنبهء خلقى آنها ؛ از اين لحاظ ، همواره سالِك و اصل همراه با شهود حق و با ديد حقْ تعين‌هاى الهى را مىنگرد . نشانهء آن كه نماز عصارهء اسفار چهارگانه مىباشد ، اين است كه اركان و افعال و اذكار و تحليل و تحريم آن گاهى از كثرت به وحدت سوق مىدهد ، و زمانى در همان وحدت سرگرم است ، و گاهى از وحدت به كثرت برمىگردد ، و سرانجام با ديد وحدت ، در كثرت مىتند ؛ كه اين همان « اسفار چهارگانه » است ، چنان كه در پايان متن كتاب آمده است ؛ يعنى ، به سوى خدا نيت كردن ، و در اوصاف خدا تأمل نمودن ، و به رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم شهادت دادن ، و سرانجام رو به همهء بندگان صالح كردن و به آن‌ها درود فرستادن ، نشانهء سلوك‌هاى چهارگانه مىباشد . اسرار نماز را مىتوان از آياتِ ناظر به آن ، و رواياتِ شارحِ آن ، و ادعيهء افتتاحى يا تعقيبىِ آن ، و احوال معصومين عليهم السلام در هنگام امتثال آن ، و نيز شواهد عينى شاگردان آنان در حالت نماز ، اثبات كرد . هر مرتبه‌اى از نماز اثر مناسب آن مرحله را داراست ؛ مثلًا ، نمازِ نشأهء اعتبار ، نهى اعتبارى از فحشاء و منكر جعلى دارد ؛ و صورت ملكوتى آن در برزخ ، مانع

--> ( 1 ) - مصباح الهداية إلى الخلافة و الولاية ، المشكاة الثانية ، المصباح الثالث ، وميض 10 .